REGİONLARIN İNKİŞAFINA DAİR DÖVLƏT PROQRAMLARI (2004-2018)

2003-cü ildən başlayaraq Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycanın yeni iqtisadi siyasət strategiyası həyata keçirilməyə başladı. Dövlət başçısının prezidentlik fəaliyyətində verdiyi ilk fərmanlar da məhz sosial-iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi tədbirləri və regionların sosial-iqtisadi inkişafı haqqında olmuşdur. Təsadüfi deyil ki, Prezidentlik fəaliyyətinin ilk dövründə İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikasında sosial-iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi tədbirləri haqqında” 24 noyabr 2003-cü il tarixli fərman vermişdir. 

Regionların inkişafına dair uğurla icra edilən I Dövlət Proqramı Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində inkişafın yeni əsaslarını yaratdı, tərəqqi prosesini növbəti uğurlu mərhələyə keçirdi. Bununla əlaqədar olaraq Prezident İlham Əliyev 14 aprel 2009-cu il tarixli Fərmanı ilə II Dövlət Proqramını - "Azərbaycan Respublikası regionlarının 2009-2013-cü illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı"nı təsdiq etdi. Yeni proqramın hazırlanmasını şərtləndirən əsas məqsəd ökədə iqtisadiyyatın diversifikasiyasına və onun dünya təsərrüfat sisteminə səmərəli inteqrasiyasına, infrastruktur və kommunal xidmətlərin səviyyəsinin daha da yaxşılaşdırılmasına, əhalinin həyat səviyyəsinin davamlı olaraq yüksəldilməsinə nail olmaq idi. II Dövlət Proqramının uğurlu icrası  nəticəsində ölkədə qeyri-neft sektorunun davamlı inkişafı, yeni müəssisələrin və iş yerlərinin yaradılması, sahibkarlıq mühitinin daha da yaxşılaşdırılması, əhalinin məşğulluq səviyyəsinin artırılması, yoxsulluğun azaldılması  ilə bağlı əhəmiyyətli nailiyyətlər əldə olunmuşdu. "Azərbaycan Respublikası regionlarının 2009-2013-cü illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı"nda qarşıya qoyulan vəzifələrin uğurla həyata keçirilməsi və icra müddətinin başa çatması, yeni — üçüncü proqramın zəruriliyini ortaya qoydu. 27 fevral 2014-cü il  tarixli Fərmanla Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikası regionlarının 2014-2018-ci illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı”nı  təsdiqlədi. Bu proqram icrası başa çatmış əvvəlki iki  proqram çərçivəsində başlanmış işlərin davam etdirilməsini özündə ehtiva edirdi.

III Dövlət Proqramı çərçivəsində hәyata keçirilәn fəaliyyət uğurlu nәticәlәrlə yadda qalıb. Regionlarda quruculuq-abadlıq işləri geniş vüsət alıb, müasir texnologiyalara əsaslanan yeni istehsal və xidmət müəssisələri, sosial infrastruktur obyektləri açılıb, əhalinin məşğulluq səviyyəsi artıb. Regionlarda aqrar sahəyə dövlət tərəfindən göstərilən dəstək tədbirləri gücləndirilib, rəqabətqabiliyyətli məhsul istehsalının artırılmasına xüsusi əhəmiyyət verilib. Ölkədə biznes mühitinin daha da yaxşılaşdırılmasının bir istiqaməti kimi sahibkarlığın inkişafına mühüm önəm verilib, sahibkarlara göstərilən elektron xidmətlərin əhatə dairəsi genişləndirilib. Güzəştli kreditlər hesabına investisiya layihələri maliyyələşdirilib və kiçik sahibkarlığın daha da inkişafı üçün müvafiq tədbirlər görülüb. Ötən illərdə bölgələrdə pambıqçılıq, baramaçılıq, fındıqçılıq, tütünçülük, çayçılıq, çəltikçilik, sitrusçuluq üzrə müşavirələr keçirilib, bir neçə dövlət proqramı qəbul edilib, kənd təsərrüfatı isə 4,1 faiz artıb.

Bu bir həqiqətdir ki, 14 il ərzində heç bir sosial layihə təxirə salınmadı, Azərbaycan investisiya cəlb edən ölkədən investisiya yatıran və xüsusilə, strateji əhəmiyyətli layihələrdə nümunə göstərən, öz təbii ehtiyatlarından, coğrafi mövqeyindən uğurla faydalanan ölkəyə çevrildi. Özünün keyfiyyətcə yeni iqtisadi modelini formalaşdıraraq Avropa və Asiya arasında siyasi və ticarət əlaqələrini genişləndirib, Qafqaz nəqliyyat dəhlizinin inkişafı ilə yanaşı, nəhəng layihələrin gerçəkləşməsində mühüm rol oynadı.

İcra edilən köklü iqtisadi islahatlar, bölgələrdəki infrastruktur layihələri həm ölkəmizin ümumi inkişafına böyük təkan verdi, həm də Azərbaycanın nəhəng transmilli infrastruktur layihələri Avrasiyanın enerji və nəqliyyat xəritəsini dəyişdi.

Görülən işlər nəticəsində bu gün Azərbaycanda işsizlik 5 faiz, yoxsulluq isə 5,4 faiz səviyyəsindədir. Halbuki proqramın icrasına başlanan zaman ölkə üzrə  yoxsulluğun səviyyəsi 50 faiz idi.

 Son 14 il ərzində ölkəmizdə 30 elektrik stansiyası tikilmişdir. Bu stansiyaların generasiya gücü 2500 meqavata bərabərdir. Ümumilikdə ölkə üzrə elektrik stansiyalarının generasiya gücü 6400 meqavata qədər  artırılmışdır.  Əgər 2004-cü ilədək ölkəmiz elektrik enerjisi idxal edirdisə, hazırda Azərbaycan nəinki özünü tam şəkildə təmin edir, eyni zamanda elektrik enerjisi ixrac etməyə başlayıb.

Son illərdə regionlarda əhalinin təbii qaza tələbatının təmin edilməsi istiqamətində bir sıra vacib tədbirlər həyata keçirilmiş, qaz təchizatı infrastrukturu yenidən qurulmuşdur.

Əhalinin təbii qaza olan tələbatının ödənilməsi məqsədi ilə həyata keçirilmiş qazlaşdırma işləri nəticəsində əgər 2004-cü ildə qazlaşdırmanın səviyyəsi 51 faiz idisə, hazırda Azərbaycanda qazlaşdırma 93 faizə çatıb və bütün şəhərlər qazla 100 faiz təmin edilib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 5 mart 2018-ci il tarixli “Yaşayış məntəqələrinin qazlaşdırılması ilə bağlı tədbirlər haqqında” Sərəncamı ilə 2018-ci ilin sonuna kimi ölkədə qazlaşma səviyyəsinin 95 faizə çatdırılması istiqamətində işlərin davam etdirilməsi nəzərdə tutulmuş, bu önəmli strateji sosial layihənin həyata keçirilməsində dövlət tərəfindən yüksək maliyyə dəstəyi göstərilmişdir.

Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramlarının uğurlu icrası nəticəsində əhalinin içməli su ilə təminatının yaxşılaşdırılması istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirilmişdir.

2004-cü ildə ölkə üzrə fasiləsiz içməli su ilə təminat 26 faiz idisə, hazırda bu, 67 faizə çatıb, Bakı şəhərində 81, bölgələrdə isə 43 faizdir. Demək olar ki, bir çox şəhərlərimizdə içməli su və kanalizasiya layihələri uğurla başa çatıb.

Son 14 il ərzində Taxtakörpü, Şəmkirçay, Göytəpə və Tovuzçay su anbarları kimi  4 nəhəng tarixi infrastruktur layihələri tikilmişdir.

2018-ci ilin sonunadək  20 şəhərdə içməli su və kanalizasiya layihələrinin icra edilməsi nəzərdə tutulmuşdur.

Son illərdə iqtisadiyyatın mühüm sahələrindən olan qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə yanaşı, əhalinin məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsində mühüm rol oynayan kənd təsərrüfatının dinamik və dayanıqlı inkişafı təmin edilmiş, əkinəyararlı torpaqlardan və mövcud su resurslarından səmərəli istifadə istiqamətində mühüm addımlar atılmış, minlərlə hektar torpaq sahəsi əkin dövriyyəsinə cəlb olunmuş və nəticədə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalında davamlı artım meyilləri formalaşmışdır.

Respublikada pambıqçılıq, taxılçılıq və digər kənd təsərrüfatı bitkilərinin və heyvandarlıq məhsullarının istehsalında böyük artıma nail olmaq məqsədilə əkin sahələrinin suvarma suyu ilə təminatının yaxşılaşdırılması və yeni suvarılacaq torpaqların istifadəyə verilməsi üçün mühüm tədbirlər həyata keçirilmiş, su anbarları, nasos stansiyaları, magistral kanallar və digər su təsərrüfatı obyektləri tikilib istifadəyə verilmişdir. 2018-ci il ərzində ən azı, 300 subartezian quyusunun qazılması və 100 min hektar suvarılmayan torpaqlara su verilməsi nəzərdə tutulmuşdur.

 Regional inkişaf proqramlarında yol təsərrüfatının sistemli və hərtərəfli inkişafı istiqamətində də mühüm tədbirlər həyata keçirilir.

Avtomobil yollarının tikintisi infrastruktur layihələri arasında önəmli yer tutan sahədir. Son 14 il ərzində 12 min 300 kilometr yol çəkilmiş, 443 körpü istifadəyə verilmişdir. Kənd yollarının tikintisi geniş vüsət alıb. 2017-ci il ərzində Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyi tərəfindən “40 yol layihəsi” çərçivəsində regionlarda 42 yerli əhəmiyyətli — kəndlərarası (863.2 km) yol yenidən qurulub.

Hazırda Azərbaycanda altısı beynəlxalq əhəmiyyətli olmaqla yeddi aeroport fəaliyyət göstərir. 2004-cü ilə qədər ölkədə yalnız Bakıda beynəlxalq əhəmiyyətli aeroport mövcüd idisə, artıq regionların inkişaf proqramına əsasən, Naxçıvan, Gəncə, Lənkəran, Qəbələ və Zaqatala şəhərlərində tikilmiş və ya  yenidən qurulmuş beynəlxalq aeroport statusu almış hava limanları mövcuddur.  

Son illər ölkəmizdə sənayeləşmə siyasətinə uyğun olaraq qeyri-neft sektorunun davamlı inkişafını təmin edilməsi və əhalinin istehsal sahəsində məşğulluğunu artırılması məqsədilə regionlarda sənaye parkları və sənaye məhəllələrinin yaradılması prosesi uğurla davam etdi.

2017-ci il Ölkə Sənayesində əlamətdar hadisələrdən biri də Azərbaycanın ilk sənaye məhəlləsinin – Neftçala Sənaye Məhəlləsinin fəaliyyətə başlamasıdır.

2018-ci ilin fevralında Mingəçevir Yüngül Sənaye Parkının “Mingəçevir Tekstil” MMC-nin iplik istehsalı üzrə iki müəssisəsi işə salınıb.  Mingəçevir Sənaye Parkında yüngül sənaye məhsulları, o cümlədən iplik, boyama, toxuma, tikiş, corab, ayaqqabı və tibbi kosmetika istehsalı üzrə ümumilikdə 9 fabrikin yaradılması qərara alınıb. 2018-ci ildə bir sıra bölgələrdə o cümlədən, Sabirabad, Masallı, Hacıqabul rayonlarında Sənaye Məhəllərinin fəaliyyətə başlaması gözlənilir. Hazırda Ağdam, Ağstafa, Qazax və digər rayonlarda da sənaye məhəllələrinin yaradılması imkanları nəzərdən keçirilir.

Regionların inkişafına dair Dövlət Proqramlarının icrası nəticəsində ölkəmizdə aqrar sektor müasir dövrün tələblərinə uyğun inkişaf etdirmək üçün əhəmiyyətli dərəcədə işlər görülmüşdür. Hazırda aqrar sektorun strateji və ölkəyə valyuta gətirən mühüm sahələri üzrə Dövlət Proqramları uğurla həyata keçirilir.

Kənt Təsərrüfatının müxtəlif sahələri aparılan məqsədyönlü siyasətin nəticəsi olaraq imzalanmış fərman və sərəncamlar, qəbul olunmuş Dövlət Proqramları, bu sahələr üzrə müxtəlif dəstək və təşviq mexanizmlərinin tətbiq edilməsi regionlarda aqrar sektorun inkişafı üçün əlverişli şərait yaradıb.

Sosial infrastruktur  sahəsində görülən tədbirlər nəticəsində 2004- 2018-ci illər ərzində ölkədə 3100-dən çox məktəb, 642 tibb müəssisəsi tikilmiş və ya təmir edilmişdir, 43 Olimpiya İdman Kompleksi inşa olunmuşdur. İcra olunan bu sosial layihələrin çoxu regionlarda həyata keçirilmişdir.

Azərbaycanda dövlət qurumlarının fəaliyyətində informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqi istiqamətində son illərdə əhəmiyyətli işlər görülüb, müvafiq hüquqi baza formalaşdırılıb. Əksər dövlət orqanlarında əhaliyə elektron xidmətlərin göstərilməsi təmin edilib. Bu xidmətlər bürokratik əngəlləri və mümkün korrupsiya hallarını aradan qaldırır. 2012-ci il iyulun 13-də bu sahədə daha mühüm islahata imza atıldı. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi və onun tabeliyində olan "ASAN xidmət" mərkəzləri yaradıldı.

2013-cü ildən başlayaraq regionlarda da "ASAN xidmət" mərkəzləri fəaliyyətə başlamışdır. Respublikanın bölgələrində hazırda 9 "ASAN xidmət" mərkəzi fəaliyyət göstərir.