AZƏRBAYCAN - BMT

Azərbaycan Respublikası və BMT arasında əməkdaşlıq Sovet İttifaqının dağılması və Azərbaycanın öz müstəqilliyini bərpa etməsindən dərhal sonra bərqərar olmuşdur.

Azərbaycan Respublikası 1992-ci ilin 2 mart tarixində BMT-nin üzvlüyünə qəbul edilmiş və 1992-ci il mayın 6-da Azərbaycanın BMT nəzdində Daimi Nümayəndəliyi açılmışdır. BMT ilə əməkdaşlığın birinci günündən başlayaraq, Azərbaycan BMT platformasından beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə cəlb etməyə və BMT-nin potensial imkanlarından istifadə etməklə sülh sazişinin əldə olunmasına çalışmışdır.

1993-cü il ərzində BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasının (TŞ) Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə dair 822, 853, 874, 884 saylı qətnamələr qəbul etmişdir. Hər bir qətnamə Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ və digər ərazilərinin Ermənistanın silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı nəticəsində qəbul edilmişdir. Bu qətnamələr Azərbaycanın ərazi toxunulmazlığını yenidən təsdiq edərək, dərhal atəşkəs elan olunması, hərbi əməliyyatlara son qoyulması və işğalçı qüvvələrin Azərbaycan Respublikası ərazisindən çıxarılması tələbləri irəli sürmüşdür. Təəssüf ki, məlum qətnamələrin müddəaları indiyə kimi yerinə yetirilməmişdir. 

BMT-nin Baş Assambleyası Azərbaycanda humanitar vəziyyətin ciddi şəkildə pisləşməsi, qaçqın və məcburi köçkünlərin sayının bir milyonu keçməsindən dərin narahatlıq hissi keçirərək 1993-cü ildə 85-ci plenar iclasında “Azərbaycanda olan qaçqın və məcburi köçkünlərə fövqəladə beynəlxalq yardımın göstərilməsi  haqqında” qətnamə (A/RES/48/114) qəbul etmişdir.

1992-1996-cı illər ərzində BMT Təhlükəsizlik Şurasının sədri və BMT-nin Baş katibi Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünü, suverenliyini təsdiqləyən və münaqişənin sülh yolu ilə həll olunmasına yönəlmiş, ATƏT-in Minsk Qrupunun münaqişə üzrə səylərini dəstəkləyən bir sıra bəyanatlarla çıxış etmişlər. Azərbaycanın BMT ilə əməkdaşlığının dərinləşməsində BMT-nin Baş katibi B.Butros Qalinin 1994-cü ilin oktyabrında Bakıya səfəri mühüm rol oynamışdır. Azərbaycanın ictimai-siyasi və iqtisadi həyatı, Ermənistanın təcavüzünün ağır nəticələri ilə yaxından tanış olan Butros Qali mövcud problemlərin həllində Azərbaycana dəstək vermək üçün BMT-nin müxtəlif təsisatlarının öz səylərini artıracağını bildirmişdir.

Prezident Heydər Əliyev 1994-cü ilin sentyabr ayında BMT Baş Assambleyasının 49-cu sessiyasında iştirak edərək, bu universal beynəlxalq təşkilatın tribunasından ölkəmizlə bağlı, xüsusilə Ermənistanın Azərbaycana təcavüzü və Dağlıq Qarabağ problemi haqqında həqiqətləri dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırmışdır. 1995-ci ilin oktyabrında BMT Baş Məclisinin bu ali qurumun 50 illik yubileyi ilə əlaqədar keçirilən təntənəli iclasında iştirak edən Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev bu təşkilatın yüksək kürsüsündən dünya dövlətlərinə müraciət edərək, mövcud qlobal problemlərə dair Azərbaycan Respublikasının prinsipial mövqeyini açıqlamış, xüsusilə Ermənistanın təcavüzünün aradan qaldırılması ilə bağlı beynəlxalq səylərin artırılmasına çağırmışdır. 2000-ci ilin sentyabr ayında BMT-də Minilliyin Sammitində çıxış edən Prezident Heydər Əliyev Ermənistan–Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin aradan qaldırılmasına dair Azərbaycanın mövqeyini bir daha bəyan etmişdir.

BMT Baş Məclisinin 2004-cü ilin sentyabrında keçirilən 59-cu sessiyasında çıxış edən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Ermənistan–Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 4 qətnamənin hələ də yerinə yetirilmədiyini bəyan etmiş və onların həyata keçirilməsinin işlək mexanizminin yaradılmasını mühüm məsələ kimi irəli sürmüşdür. Bununla yanaşı, həmin il oktyabrın 29-da BMT Baş Məclisinin sessiyasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin təşəbbüsü ilə “Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində vəziyyət” adlı məsələ iclasın gündəliyinə salınmışdır. Daha sonra BMT Baş Məclisinin 2006-cı il sentyabrın 7-də keçirilən 60-cı və 2008-ci il martın 14-də keçirilən 62-ci sessiyasında “Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərində vəziyyət” adlı qətnamələr qəbul edilmişdir. Həmin sənədlərdə Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində ermənilərin məskunlaşdırılması, bu ərazilərdə yanğınlar törədilməsi pislənilir, Təhlükəsizlik Şurasının məlum 4 qətnaməsinə istinad edilməklə erməni silahlı qüvvələrinin işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən dərhal, tamamilə və qeyd-şərtsiz çıxarılması tələb olunur. Bununla yanaşı, qətnamələrdə Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət ifadə olunur, eləcə də öz torpaqlarından qovulmuş azərbaycanlıların doğma yurdlarına qayıtmaq hüququ bir daha təsdiqlənir. Təəssüf ki, Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsinin dinc yolla aradan qaldırılması sahəsində BMT və dünya birliyinin göstərdiyi səylər Ermənistan Respublikasının açıq-aşkar hərbi işğalçılıq mövqeyi tutması ucbatından təsirli nəticələr vermədi.

Ermənistan Respublikası BMT Nizamnaməsinin 1-ci və 2-ci maddələrində və ATƏT-in Yekun Aktında ifadə olunmuş beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərini kobud şəkildə pozmasına baxmayaraq, adıçəkilən nüfuzlu beynəlxalq təşkilatların faktlar toplamaq sahəsində çoxsaylı missiyaları öz nəticələrini çıxararkən Ermənistan silahlı qüvvələrinin münaqişədə bilavasitə iştirakını etiraf etməyin mürəkkəb olduğunu bildirirdilər. Halbuki BMT Təhlükəsizlik Şurasının məlum qətnamələri və Təhlükəsizlik Şurası sədrinin bəyanatlarında Ermənistan Respublikasının münaqişədə bu və ya başqa formada iştirakı etiraf olunurdu.

Azərbaycan Respublikası 2011-ci ildə BMT Baş Məclisinin Prosedur Qaydalarının 142-ci bəndinə əsasən BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvlüyünə 2012-2013-cü illər üçün keçirilən seçkilərdə Şərqi Avropa dövlətləri qrupundan namizədliyini irəli sürmüşdür. Azərbaycan seçkilərdə əvvəl Macarıstan, sonra isə Sloveniya üzərində şərtsiz üstünlük qazanaraq qələbə üçün tələb olunan 129 səsdən də çox – 155 səs əldə etmişdir. Beləliklə, Azərbaycan 2011-ci il oktyabrın 24-də 2012-2013-cü illər üzrə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvlüyünə keçirilən seçkilərdə inamlı qələbə qazanmışdır. Azərbaycan Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionunda BMT Təhlükəsizlik Şurasının üzvü seçilən ilk ölkə olmuşdur. Bununla yanaşı, BMT Təhlükəsizlik Şurasına qeyri-daimi üzv qəbul olunması və artıq dövlət başçısı İlham Əliyevin sədrliyi ilə 2012-ci ilin may ayında Təhlükəsizlik Şurasının iclasının keçirilməsi Azərbaycanın diplomatiya tarixində əldə edilmiş ən böyük nailiyyətlərindən biri olmaqla, beynəlxalq aləmdə çəkisinin artması, dünya siyasətindəki müxtəlif qlobal problemlərin müzakirəsinə cəlb olunması, ölkəmizin regional siyasətlə yanaşı, dünya siyasətinin də əsas aktorlarından birinə çevrilməsi deməkdir.

Azərbaycan BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasına qeyri-daimi üzv seçildikdən qısa müddət sonra Prezident İlham Əliyev bəyan etdi ki, BMT Nizamnaməsində qeyd olunmuş ədalət və beynəlxalq sülhün aliliyi prinsipinin irəli sürülməsi və inkişaf etdirilməsi Azərbaycanın bu qurumda əsas və birinci dərəcəli hədəfi olacaqdır. Bu xətti əsas tutaraq, üzvlük müddəti ərzində Təhlükəsizlik Şurasının başlıca vəzifəsi olan beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunması istiqamətində Azərbaycan gücünü əsirgəməmişdir. 2012-ci ilin may və 2013-cü ilin oktyabr aylarında Azərbaycan BMT Təhlükəsizlik Şurasına sədrlik etmişdir. Bu iki ay müddətində Təhlükəsizlik Şurası 30 ictimai və fərdi iclas, 29 qapalı müşavirə keçirmiş, 7 qətnamə və sədrin 3 bəyanatını qəbul etmiş, mətbuat üçün 13 bəyanat vermişdir. Azərbaycanın 2012-ci ilin may ayında BMT Təhlükəsizlik Şurasına sədrlik etdiyi dövrdə ən mühüm uğuru mayın 4-də terrorçuluğa qarşı mübarizəyə dair öhdəliyin təmin olunması yolu ilə beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi mövzusunda yüksəksəviyyəli konfransın keçirilməsi idi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin başçılıq etdiyi konfransda BMT-nin Baş katibi Pan Gi Mun və Təhlükəsizlik Şurasının digər yüksəksəviyyəli nümayəndələri iştirak etmişlər. Konfransın yekununda bəyanat qəbul olunmuş, terrorçuluğun bütün formaları və təzahürləri bir daha qətiyyətlə pislənmiş, terrorizmin təbiətinin dəyişildiyi qeyd olunmuş, üzv dövlətlər beynəlxalq münasibətlərdə hər hansı bir dövlətin ərazi bütövlüyü və ya siyasi müstəqilliyinə qarşı təhdid və ya gücdən istifadə etməmə öhdəliyini həyata keçirməyə və terrorçuluqda iştirak edən, onunla bağlılığı olan istənilən şəxs və ya qurumlara hər cür yardım etməkdən çəkinməyə çağırılmışdır. Bir daha təsdiqlənmişdir ki, səmərəli əks-terror tədbirləri insan haqlarına, azadlıq prinsiplərinə, qanunlara riayət edilməsi ilə həyata keçirilməli və gücləndirilməlidir. Dini və mədəni müxtəlifliyə bütün dünyada hörmət və anlaşma ilə yanaşmağın vacibliyi vurğulanmışdır. Şura üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın və birliyin möhkəmləndirilməsi, xüsusilə ikitərəfli və çoxtərəfli razılaşma yolu ilə terror hücumlarının qarşısının alınması və aradan qaldırılmasının vacib olduğunu qeyd etmiş, dövlətləri əməkdaşlığın və fəaliyyətlərin koordinasiyalarını beynəlxalq, regional və subregional müstəvidə genişləndirməyə və gücləndirməyə çağırmışdır. Şura eyni zamanda əks-terror öhdəliklərinin səmərəli təminatını təşkil etmək üçün BMT-nin idarəedici və yardımçı qurumları arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsinin vacibliyini vurğulamışdır. Dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra dünyada ardıcıl olaraq sülh və inkişaf siyasəti yürüdərək, beynəlxalq hüququn bərpa olunmasını tələb edən Azərbaycan Respublikası Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü kimi bir çox addımlar ataraq mövqeyini bütün dünya birliyinə bir daha nümayiş etdirmişdir.  Azərbaycan BMT Təhlükəsizlik Şurasında qeyridaimi üzvlükdən istifadə edərək, özünün təhlükəsizlik problemlərini, ilk növbədə pozulmuş ərazi bütövlüyü məsələsini şuranın müzakirəsinə çıxarmışdır. Bu müddət ərzində Azərbaycan Ermənistan–Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin müxtəlif aspektlərini əhatə edən çoxlu sayda məruzə hazırlamış, Baş Assambleyanın və Təhlükəsizlik Şurasının sənədi kimi yaymışdır. Ermənistan hərbi qüvvələrinin atəşkəsi mütəmadi pozması və işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində qanunsuz fəaliyyəti barədə müntəzəm məruzələri, “Azərbaycanlı məcburi köçkünlərin beynəlxalq hüquqları və Ermənistanın məsuliyyəti”, “Xocalıda qətliam: cinayətkarlar, qeyd-şərt və beynəlxalq hüquq qarşısında məsuliyyət” adlı memorandumu və Ermənistanın BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822 (1993), 853 (1993), 874 (1993), 884 (1993) saylı qətnamələrinə məhəl qoymaması ilə bağlı araşdırmanı xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır. Azərbaycan “Mübahisələrin qarşısının alınması və həlli, münaqişələrin sülh yolu ilə nizama salınması: vasitəçilik, qanuni nizamasalma və ədalət” mövzusunda Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-formal “Aria formulu”  konfransını təşkil etmişdir. Konfransda Təhlükəsizlik Şurasının təmsilçiləri ilə yanaşı, BMT-nin daimi və müşahidəçi üzvləri, BMT Katibliyi, digər beynəlxalq təşkilatlar, vətəndaş cəmiyyətləri və akademik icmalar iştirak etmişdir.

Konfransın əsas məqsədi mübahisələrin sülh yolu ilə həlli və münaqişələrin qarşısının alınması və nizama salınması mövzusunda Təhlükəsizlik Şurasının üzvləri və digər iştirakçılar arasında müzakirələr aparmaq, beynəlxalq hüquqa əsaslanan davamlı sülhün və barışın təbliğ edilməsində vasitəçiliyin, hüquqi razılaşmanın və qanunun rolunun qiymətləndirilməsi olmuşdur. Təhlükəsizlik Şurasında fəaliyyəti zamanı Azərbaycan Respublikası beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin daha səmərəli şəkildə təmin olunması, bəşəriyyətin üzləşdiyi yeni təhdidlərin və problemlərin həllində BMT Təhlükəsizlik Şurasının fəaliyyətinin gücləndirilməsi məqsədilə təşkilatda islahatlar aparılmasının zəruriliyini bildirmişdir.

Hələ 2003-cü ilin sentyabrında BMT Baş Məclisinin 58-ci sessiyasında iştirak edən Prezident İlham Əliyev beynəlxalq aləmdə mürəkkəb proseslərin cərəyan etdiyi dövrdə üzvlər arasında qarşılıqlı anlaşılmazlıqların meydana çıxmaması üçün BMT Təhlükəsizlik Şurasının müasir şəraitə uyğun, çevik və adekvat münasibət göstərə bilməsinin vacibliyini qeyd edərək, mövcud BMT mexanizmlərinin zamanın tələbinə cavab vermədiyini vurğulamış və bununla bağlı təşkilat daxilində islahatların mühüm məsələyə çevrildiyini bildirmişdir. Azərbaycan Respublikası BMT mexanizmlərinin yenidən işlənməsini, xüsusilə də Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin veto hüququna yenidən baxılmasını təklif etmişdir. Beləliklə, Azərbaycan beynəlxalq aləmdə BMT-nin rolunun artırılması və mövcud problemlərin həllində daha təsirli tədbirlərin görülməsinə nail olmaq üçün əlavə addımların atılması zərurətini BMT Baş Məclisinin 2004-cü ilin sentyabrında keçirilən 59-cu sessiyasında yenidən gündəliyə gətirdi. Sessiyada Azərbaycanın dövlət başçısı bildirmişdir ki, “təkmilləşdirilmiş Təhlükəsizlik Şurası daha geniş tərkibli, daha çox məsuliyyətli və demokratik, onun iş metodları daha şəffaf olmalı, XXI əsrin yeni təhdidləri, riskləri və təhlükələrinə daha operativ cavab verməlidir”

BMT Təhlükəsizlik Şurasına beynəlxalq birlik tərəfindən ünvanlanan tənqidlərin bir qismi şuranın qapalı iclaslarının keçirilməsi və maraqlı dövlətlərin həmin iclaslara dəvət olunmaması ilə bağlıdır. Bununla bağlı Azərbaycan Respublikası Təhlükəsizlik Şurasında qeyri-daimi üzv kimi fəaliyyəti zamanı qurumun istifadə etdiyi işçi mexanizmlərin islahatının vacibliyini vurğulayaraq, şuranın qərar qəbul edərkən nəinki qurumun üzv dövlətlərinin, eyni zamanda BMT-nin üzvlüyündə olan digər dövlətlərin iştirakını təmin etməsini təklif etmişdir. Bu da, öz növbəsində, BMT-nin ən vacib, beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin təmin olunmasında başlıca məsuliyyət daşıyan orqanında qəbul olunan qərarlara üzv dövlətlərin inamını artıraraq, təşkilatın nüfuzunun qorunub-saxlanılmasının təminatçısı kimi çıxış edə bilər. Bundan başqa, Azərbaycan Respublikası Təhlükəsizlik Şurasının işçi metodlarına dair həmin orqana üzv olmayan BMT-nin digər üzvləri üçün mütəmadi brifinqlərin keçirilməsi barədə təklifini irəli sürmüşdür. Bu yenilik şuranın müvafiq tədbirlərinin həyata keçirilməsinin səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, təşkilatın bütün üzv dövlətlərinin maraq və fikirlərini nəzərə alaraq, zəruri hallarda müəyyən dəyişikliklərin həyata keçirilməsi üçün vacib hesab oluna bilər. Hərbi və polis kontingentlərini təqdim edən dövlətlərlə Təhlükəsizlik Şurası arasında keçirilən brifinqlərin müsbət dinamikasını dəstəkləyən Azərbaycan Respublikası şuranın BMT sisteminin digər orqanları, o cümlədən Baş Assambleya, İqtisadi və Sosial Şura, eləcə də beynəlxalq regional təşkilatlarla fəaliyyətinin daha sıx şəkildə qurulması təklifini irəli sürmüşdür13. BMT-nin beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin təmin olunması məqsədilə beynəlxalq regional təşkilatlarla əməkdaşlığının genişləndirilməsi Azərbaycan Respublikasının təşkilatla islahatların aparılması ilə bağlı irəli sürdüyü ən mühüm təkliflərdəndir. Belə ki, Təhlükəsizlik Şurasında qeyri-daimi üzv kimi fəaliyyəti zamanı və şuraya rəhbərliyinin bir hissəsi kimi Azərbaycan Respublikası 28 oktyabr 2013-cü il tarixində BMT və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı  arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi mövzusunda yüksəksəviyyəli görüşün təşkilini həyata keçirmişdir.

BMT və İƏT-in sülh və təhlükəsizliyin təşviqi və qlobal səviyyədə sülh mədəniyyətinin gücləndirilməsi sahəsindəki səyləri Ermənistan - Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində də öz müsbət töhfələrini verə bilər. Bu prosesdə İƏT-ə üzv dövlətlərin Ermənistanı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə hörmətlə yanaşmağa vadar edəcək individual səyləri mühüm əhəmiyyət daşıyır.

13 fevral 2013-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının BMT və Aİ əməkdaşlığına həsr olunmuş iclasında Azərbaycan nümayəndə heyəti tərəfindən iki qurum arasında hərbi münaqişələr zamanı mülki əhalinin müdafiəsi ilə əlaqədar birgə potensialın gücləndirilməsi, beynəlxalq cinayət törətmiş fiziki şəxslərin beynəlxalq cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması məsələlərinə dair təkliflər irəli sürülmüşdür. Belə qənaətə gəlmək olar ki, Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq-hüquqi mövqeyinə əsasən insan hüquqlarının təmin olunması və beynəlxalq cinayətkarlıqla mübarizə beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin təmin olunmasının tərkib elementləri kimi çıxış edir.

Bu istiqamətdə Azərbaycanın daha bir təklifi BMT ilə türkdilli ölkələr arasında hərtərəfli əməkdaşlığa yardım etmək məqsədilə yaradılmış Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası (Türk Şurası) arasında əlaqələrin inkişafı ilə bağlıdır. Beynəlxalq terrorizm, separatçılıq, ekstremizm və transmilli cinayətkarlığa qarşı mübarizənin əlaqələndirilməsi məqsədilə BMT və Türk Şurası vahid strategiya formalaşdırmalı, informasiya mübadiləsinin mütəmadi şəkildə təşkil olunmasını və ortaq maraq kəsb edən bütün sahələrdə regional əməkdaşlığın gücləndirilməsinin əhəmiyyəti vurğulanmışdır.

14 iyun 2016-cı il tarixində BMT-nin Baş Assambleyasında keçirilmiş seçkilərdə səsvermədə iştirak etmiş 184 üzv dövlətdən 176-sının səsini əldə etmiş ölkəmiz 3 il müddətinə (2017-2019) BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurasının (ECOSOC) üzvü seçilmişdir. Azərbaycan 2019-cu il dekabr ayının 31-ədək ECOSOC-un üzvü olacaq. BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurası kimi mötəbər quruma Azərbaycanın belə yüksək səslə üzv seçilməsi ölkəmizin beynəlxalq nüfuzunun və sosial-iqtisadi sahədə son onillikdə əldə etdiyi nailiyyətlərə beynəlxalq ictimaiyyətin verdiyi yüksək qiymətin göstəricisidir.

2017-ci ilin sentyabrında  Nyu-Yorkda BMT-nin Baş Assambleyasının 72-ci sessiyası keçirilib.  Sessiyada çıxış edən Prezident İlham Əliyev Ermənistanın işğalçılıq siyasəti və onun nəticələri barədə iclas iştirakçılarına ətraflı məlumat verib.

Prezident İlham Əliyev münaqişənin həlli istiqamətində beynəlxalq müstəvidə qəbul olunan qərar və qətnamələri də xatırladıb və BMT Təhlükəsizlik Şurasının 4 qətnaməsini xüsusi vurğulayıb.

Prezident bildirib ki, münaqişənin həllinin yubanmasının əsas səbəblərindən bir də məhz təcavüzkara qarşı beynəlxalq təzyiqlərin olmamasıdır. Məhz bunun nəticəsidir ki, Ermənistan hətta atəşkəs dövründə də aqresiv siyasətindən əl çəkmir, dinc sakinləri belə hədəf alır.

Azərbaycanın 25 ildə əldə etdiyi uğurlardan da danışan dövlət başçısı həyata keçirilən beynəlxalq iqtisadi layilərdən də bəhs edib.

Azərbaycanın təşəbbüsü və iştirakı ilə həyata keçirilən beynəlxaq layihələrin əhəmiyyətindən də danışan dövlət başçısı bildirib ki, Azərbaycan qlobal enerji bazarında vacib rol oynayır. Ölkəmiz neft və qazın beynəlxalq bazara tədarükündə etibarlı tərəfdaş kimi dünyanın bir çox ölkəsi üçün enerji təhlükəsizliyini təmin edir. Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi bunun son örnəklərindən biridir.

Dövlət başçısı Azərbaycanın dinlərarası dialoqu genişləndirmək üçün bir sıra beynəlxalq tədbirlər keçirdiyini də diqqətə çatıdıb. Bütün dünyanı təhdid edən islamafobiya, beynəlxalq terorrçuluq, miqrasiya və onu yaradan səbəblərdən bəhs edən dövlət başçısı bildirib ki, bü cür hallarla yalnız birgə mübarizə öz nəticəsini verə bilər. Azərbaycan daim öz təşəbbüsləri və əməlləri ilə beynəlxaq dialoqa və sülhə töfhə verən bir ölkə olub və bu dəyərlərə sadiqdir.

BMT ilə geniş əlaqələr quran Azərbaycan əməkdaşlığın müxtəlif vasitələrindən istifadə edir. Əməkdaşlığın səmərəli şəkildə həyata keçirilməsi üçün Azərbaycan Respublikası BMT-nin bir çox xüsusi qurum və orqanları ilə fəal və effektiv əməkdaşlıq edir. Onların sırasında BMT-nin Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (UNESCO), BMT-nin İnkişaf Proqramı (BMT İP), BMT-nin Uşaq Fondu (UNICEF), Sənaye İnkişaf Təşkilatı (UNIDO), Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST), Ümumdünya Ərzaq Proqramı (ÜƏP), BMTnin Əhali Fondu (UNFPA), BMT-nin Qadınlar Fondu (UNIFEM), Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentlik, Nüvə Sınaqlarının Hərtərəfli Qadağan olunması haqqında Müqavilə Təşkilatı və s. qeyd etmək olar.

Hal- hazırda Azərbaycan Respublikası BMT-nin təhsil, elm və mədəniyyət təşkilatı olan UNESCO ilə geniş əməkdaşlıq edir. Bu məqsədlə 1994-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamına əsasən Azərbaycanın UNESCO nəzdində Milli Komissiyası təsis edilmişdir. Azərbaycan – UNESCO əlaqələri ölkənin təhsil, elm və mədəniyyət sahələrində inkişafına yardım məqsədilə uğurla həyata keçirilir. Azərbaycan– UNESCO münasibətlərinin inkişafında, bu münasibətlərin canlanması və gücləndirilməsində Azərbaycanın birinci xanımı, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyeva əvəzolunmaz rola malikdir. 2004-cü ilin avqustunda Mehriban Əliyeva ənənəvi musiqinin, ədəbiyyat və poeziyanın inkişafına verdiyi töhfələrə, musiqi təhsili və dünya mədəniyyətlərinin mübadiləsi sahəsindəki xidmətlərinə və UNESCO - nun ideyalarına göstərdiyi sadiqliyə görə bu təşkilatın şifahi ənənələr və musiqi ənənələri sahəsində xoşməramlı səfiri adına layiq görülmüşdür.

Mehriban Əliyeva mədəni-mənəvi dəyərlərin qorunub saxlanmasına verdiyi töhfələrə görə 2006-cı ilin martında BMT-nin Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatının (WIPO) qızıl medalına layiq görülüb.

Azərbaycanın BMT-nin Uşaq Fondu (UNICEF) ilə əməkdaşlıq sazişini Prezident Heydər Əliyev 1994-cü ildə BMT Baş Assambleyasının sessiyasında iştirakı zamanı imzalamışdır. Azərbaycanla UNICEF arasında əməkdaşlıq qaçqın və məcburi köçkün uşaq və yeniyetmələr arasında vəziyyətin yaxşılaşdırılması məqsədilə bərqərar olmuşdur. BMT ən kəskin təsirə məruz qalmış qaçqın və məcburi köçkünlərin qidalanma vəziyyətini nəzarətdə saxlamaq üçün 1993-cü ildə özünün fövqəladə ərzaq proqramının – Ümumdünya Ərzaq Proqramının (ÜƏP) icrasına başlamışdır. Bu proqram çərçivəsində münaqişənin ilk illərində qaçqın və məcburi köçkünləri təxminən 160.000 ton qarışıq ərzaq malları ilə təmin etmişdir.

Azərbaycan BMT-nin xüsusi qurumları qismində BMT-nin İnkişaf  Proqramı və Sənaye İnkişafı Təşkilatı (SİN) ilə xüsusi əlaqələrə malikdir. Müxtəlif layihə və proqramlar yaşayış standartlarının yüksəldilməsinə, iqtisadiyyatın struktur tənzimlənməsinin həyata keçirilməsinə xidmət edir. Xüsusilə də BMT-nin İnkişaf Proqramı Azərbaycan Respublikasının Bərpa və Yenidənqurma Agentliyinin (ARRA) və Ərazilərin Minalardan Təmizlənməsi üzrə Milli Agentliyin (ANAMA) imkanlarının inkişaf etdirilməsi və onların maliyyələşdirilməsi yolu ilə münaqişədən sonrakı bərpa prosesinə yardım göstərmişdir. BMT-nin İnkişaf Proqramı ARRA-nı dəstəkləməklə Dünya Bankı, BMT-nin Qaçqınların İşi üzrə Ali Komissarı (UNHCR), Avropa İttifaqının Müstəqil Dövlətlər Birliyinə Texniki Yardım (TACIS) proqramı və s. həyata keçirir.

Azərbaycan Respublikası həmçinin BMT-nin 2000-ci ilin sentyabrında elan olunmuş Minilliyin İnkişaf Məqsədləri (MİM) layihəsinin fəal iştirakçısıdır. Belə ki, 2000-ci ilin əvvəllərində Azərbaycanda BMT yeni mərhələyə qədəm qoymuş ölkənin inkişaf planı hesab edilən və əhalinin ən zəif təbəqələrinin (məcburi köçkünlər, yaşlılar, xüsusilə də kənd yerlərində qadınların başçılıq etdiyi ev təsərrüfatları, risk altında olan uşaqlar, gənclər və b.) yaşayış səviyyəsinin yüksəldilməsini məqsəd kimi qarşıya qoyan 2003-2005-ci illər üçün yoxsulluğun azaldılması üzrə ilk milli strategiyanın işlənib hazırlanması və həyata keçirilməsi ilə hökumətin MİM-lərə nail olmaq səylərinə dəstək göstərmək üçün beynəlxalq icma ilə tərəfdaşlıq etmişdir. 

Bunun davamı olaraq BMT MİM-lərə uyğunlaşdırılmış və Azərbaycanın inkişafla bağlı nailiyyətlərini dayanıqlı etmək məqsədilə təşkilatın dəstəyi üçün yeni bir çərçivə yaradan 2008-2015-ci illər üçün yoxsulluğun azaldılması üzrə ikinci strategiyanın hazırlanmasına dəstək göstərmişdir. MİM-lərin milli siyasətlərə daxil edilməsi, siyasi dialoqun həvəsləndirilməsi və müvafiq texniki dəstək göstərilməsində BMT tərəfindən təmin edilən dəstəklə Azərbaycan bu məqsədlərə çatmaq istiqamətində, xüsusən də iqtisadi şaxələndirmə və insan kapitalının təşviq olunması, sosial sektorun inkişaf etdirilməsi, idarəçiliyin təkmilləşdirilməsi, şəffaflığın və cavabdehliyin artırılması, effektiv və səmərəli şəkildə ictimai və sosial xidmətlərin göstərilməsinin təmin olunması və ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılmasında təqdir edilən irəliləyişə nail olmuşdur. 
Azərbaycan yoxsulluq və aclıq halları ilə mübarizədə əldə olunan nailiyyətlərə və əhalinin sosial rifahının yaxşılaşdırılması sahəsində həyata keçirilən uğurlu siyasətə görə BMT tərəfindən mükafatlara layiq görülmüşdür. 2015-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev əhalinin sosial rifahının yaxşılaşdırılması istiqamətində ölkə rəhbərliyinin siyasi iradəsi, bununla əlaqədar həyata keçirilən dövlət proqramları, savadsızlığın və yoxsulluğun minimuma endirilməsi və Minilliyin İnkişaf Məqsədlərinin uğurla həyata keçirilməsi istiqamətində görülən tədbirlərə görə “Cənub Cənub” mükafatı ilə təltif olunmuşdur.

2015-ci il noyabrın 12-də Mehriban Əliyevaya Azərbaycanda qadınların və uşaqların hüquqlarının qorunması, həmçinin gender bərabərliyi sahəsində göstərdiyi xidmətlərə görə BMT-nin Əhali Fondunun xatirə diplomu və hədiyyəsi təqdim edilib.

Həmin ildə dövlətimiz qeyd olunan sahədə nailiyyətlərinə görə BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) xüsusi diplomuna layiq görülmüşdür. Qeyd edək ki, bu qurum dünyada aclıqla mübarizə, ərzaq təhlükəsizliyinin təmin olunması, kənd təsərrüfatı, meşə və balıqçılıq təsərrüfatının səmərəliliyinin artırılması, sağlam ərzaq sistemlərini yaratmaq kimi vəzifələri qarşısına məqsəd qoymuşdur. Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva fəaliyyətində bu məqsədlərə nail olmağa töhfə verdiyinə, humanitar və ekologiya sahəsindəki uğurlu fəaliyyətinə görə 2015-ci ildə “FAO-nun xoşməramlı səfiri” adına layiq görülmüşdür.

2017-ci ilin mayında Bakıda IV Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu çərçivəsində “Ərzaq təhlükəsizliyi və dayanıqlı cəmiyyət naminə mədəniyyətlərarası dialoq: Davamlı inkişaf və sülhün təmin olunması üçün əsas elementlər” mövzusunda ikinci plenar sessiya keçirilib.

BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının xoşməramlı səfiri Leyla Əliyeva sessiyada çıxış etmişdir.

BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının baş katibi ofisinin attaşesi Rəşad əl-Xafaci sessiyanın müasir dünya üçün çox əhəmiyyətli bir mövzuya həsr olunduğunu vurğulayaraq, IV Qlobal Forumun yüksək səviyyədə təşkilinə görə Azərbaycan rəhbərliyinə təşəkkürünü bildirmişdir.

Azərbaycan neft və təbii qaz ehtiyatları ilə zəngin olan, ekoloji cəhətdən gərgin regionda yerləşən bir ölkə kimi ekoloji problemlərin yaratdığı təhlükələrin aradan qaldırılması məqsədilə BMT-nin Ətraf Mühit Proqramı (UNEP) ilə uğurlu əməkdaşlıq edir. Ətraf mühitin qorunması, yaşadığımız dünyanın gələcək nəsillər üçün təhlükəsiz məkana çevrilməsi baxımından hər birimizin üzərinə ciddi məsuliyyət düşdüyünü nəzərə alaraq, IDEA (Ətraf Mühitin Mühafizəsi naminə Beynəlxalq Dialoq) İctimai Birliyinin sədri, Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə 2012-ci ildə UNEP ilə əməkdaşlıq çərçivəsində“Yaşıl həftə” konfranslar silsiləsi kimi beynəlxalq mütəxəssislərin iştirak etdiyi  çoxsaylı konfrans və görüşləri reallaşdıraraq, dünyanın müxtəlif ölkələrindən olan gənc ekoloqların şəbəkələşməsini təmin etmişdir. 2014-cü il yanvarın 13-də Leyla Əliyeva BMT-nin Ətraf Mühit Proqramının Keniyanın paytaxtı Nayrobidəki mənzil-qərargahında BMT Baş katibinin müavini, UNEPin İcraçı direktoru Axim Ştaynerlə görüşü zamanı Heydər Əliyev Fondunun ölkəmizdə və xaricdə reallaşdırdığı layihələr barədə ətraflı məlumat vermişdir. Azərbaycanda dövlət tərəfindən həyata keçirilən ekoloji siyasətdən bəhs edən Leyla Əliyeva IDEA kampaniyası çərçivəsində görülən işlərdən danışaraq, müxtəlif ölkələrdən olan gənclərin bir araya gələrək ətraf mühitin qorunması ilə bağlı layihələr hazırladığını bildirmişdir. BMT rəsmisi isə IDEAnın ətraf mühitin qorunması istiqamətində gördüyü işlərdən xəbərdar olduğunu və bunu yüksək qiymətləndirdiyini bəyan edərək, rəhbərlik etdiyi təşkilatın Azərbaycan hökuməti, qeyri-hökumət təşkilatları və bu məsələdə maraqlı olan tərəflərlə sıx əməkdaşlıqda maraqlı olduğunu qeyd etmişdir. Ətraf mühit məsələləri və fəaliyyətlər barədə ictimai maarifləndirmə, gənclərlə əməkdaşlıq, ətraf mühit problemləri sahəsində təhsil və onlar üçün düzgün həllər tapmaq məqsədilə qeyd olunan əməkdaşlıq çərçivəsində fəaliyyət uğurlu şəkildə bu gün də davam etdirilməkdədir.

Azərbaycan həmçinin BMT-nin müvafiq orqan və qurumlarına öz namizədlərini irəli sürməklə, bu orqanlara seçkilərdə fəal iştirak edir. Azərbaycan Respublikası 1995-1997, 1998-2000-ci illər ərzində UNİCEF-in İcra Heyətinin, 2000-2002-ci illər ərzində Qadınların vəziyyəti haqqında Komissiyanın və 2002-2004-cü illər ərzində BMTnin Davamlı İnkişaf üzrə Komissiyasının üzvü olmuşdur. Azərbaycan 2003-2005-ci illər üçün BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurasının (ECOSOC) üzvü seçilmişdir. Üzərinə götürdüyü BMT prinsiplərinə əsaslanan öhdəliyinə uyğun olaraq, Azərbaycan Respublikası geniş tərkibdə inkişaf məsələlərinin təşviq olunmasını məqsəd kimi qarşıya qoymuş BMT İP, BMT-nin Əhali Fondu, UNICEF, UNESCO, Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı (ITU), BMT-nin Avropa İqtisadi Komissiyası (UNESCAP) tərəfindən təşəbbüs göstərilən BMT-nin bir sıra yüksəksəviyyəli tədbirlərinə ev sahibliyi etmişdir. 2008-ci ildə Azərbaycan mədəniyyətlər arasında qarşılıqlı inam və anlaşma yaratmaq üçün “Bakı prosesi” təşəbbüsünü irəli sürmüş və mütəmadi olaraq Mədəniyyətlərarası Dialoq üzrə Ümumdünya Forumunu keçirir.

Azərbaycan 2014-cü ildə Gənclər siyasəti üzrə I Qlobal Foruma və 2016-cı ildə BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansının VII Qlobal Forumuna ev sahibliyi etmişdir.

Hal-hazırda Azərbaycan öz xarici siyasətində beynəlxalq hüququn ali prinsiplərini əsas götürərək, müxtəlif mədəniyyətlərin dinc şəkildə birlikdə yaşaması, dini tolerantlıq, fundamental insan hüquqlarının müdafiəsi, təhsil və yaradıcılıq hüquqlarının qorunması, iqtisadi və sosial sahələrdə davamlı inkişafın təmin edilməsini uğurla həyata keçirməkdədir. Bu isə imkan verir ki, gələcəkdə də Azərbaycan BMT-nin ixtisaslaşdırılmış təsisatları ilə əməkdaşlığı onların əhatə etdiyi bütün prioritet sahələr üzrə yüksələn xətt üzrə inkişaf etdirsin və dövlətimiz tərəfindən yeni nailiyyətlər və uğurlar qazanılsın.

Bugün BMT ailəsinin tamhüquqlu üzvü olan Azərbaycan, yer üzündə sülhün və təhlükəsizliyin bərqərar edilməsi naminə yeritdiyi siyasət sayəsində dünya dövlətləri arasında layiqli yer tutmuşdur.